شرایط و اصول حفظ قرآن و مراحل موفقیت در آن

0 37

۱- اخلاص

یعنی کار ما خالص برای خدا و برای کسب رضایت حق تعالی باشد و در کودکان و نوجوانان این مسئله، آن چنان که مورد نظر است نمی‌تواند مطرح باشد، باید توجه داشت که ایجاد انگیزه در آنان برای حفظ قرآن به گونه‌ای دیگر است و هیچ مانعی ندارد که با اعطاء جوایز و هدایای دلخواهشان آنان را نسبت به این کار تشویق و ترغیب نمود. البته می‌توان با نزدیک شدن این عزیزان به سنین بالاتر به تدریج و به گونه‌ای مناسب آنان را با هدف حفظ قرآن آشنا ساخت.

کسی که می‌خواهد قرآن را حفظ کند باید اخلاص داشته باشد و قرآن را برای به دست آوردن رضای خدا و رسیدن به مقامات معنوی حفظ کند. همچنان که در آیه ۲ و ۳ زمر آمده است:

«…فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَّهُ الدِّینَ(۲) أَلَا لِلَّهِ الدِّینُ الْخَالِصُ…(۳) »

« …پس عبادت کن خدا را در حالی ‌که دین را برای او دین خالص کننده‌ای؛ آگاه باشید که دین خالص از آن خداست…» و اجر و ثوابی نیست برای کسی که قرآن را برای چیز دیگری حفظ کند. (۱)

۲- نماز حفظ قرآن و دعاهای مربوط به آن

الف) نماز آن شش رکعت است؛ سه تا دو رکعتی

۱ـ دو رکعت اول برای شکر به درگاه خدا که این توفیق را نصیب ما کرد و برای نابودی دشمنان اسلام

۲ـ دو رکعت برای سلامتی حضرت ولی عصر (عج)

۳ـ دو رکعت هدیه می‌کنیم به روح شهدای اسلام که با شهادت خود موجب احیای اسلام شدند. (۲)

ب) دعای فراموش نکردن حفظ قرآن

«اللَّهُمَ‏ ارْحَمْنِی‏ بِتَرْکِ‏ مَعَاصِیکَ‏ أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنِی وَ ارْحَمْنِی مِنْ تَکَلُّفِ مَا لَا یَعْنِینِی وَ ارْزُقْنِی حُسْنَ الْمَنْظَرِ فِیمَا یُرْضِیکَ عَنِّی وَ أَلْزِمْ قَلْبِی حِفْظَ کِتَابِکَ کَمَا عَلَّمْتَنِی وَ ارْزُقْنِی أَنْ أَتْلُوَهُ عَلَى النَّحْوِ الَّذِی یُرْضِیکَ عَنِّی اللَّهُمَّ نَوِّرْ بِکِتَابِکَ بَصَرِی وَ اشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَ فَرِّحْ بِهِ قَلْبِی وَ أَطْلِقْ بِهِ لِسَانِی وَ اسْتَعْمِلْ بِهِ بَدَنِی وَ قَوِّنِی عَلَى ذَلِکَ وَ أَعِنِّی عَلَیْهِ إِنَّهُ لَا مُعِینَ عَلَیْهِ إِلَّا أَنْتَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ» (۳)

« بار خدایا به من رحمت آور تا زنده‌ام هیچ گاه نافرمانی تو نکنم و به من رحمت آر که در چیزهای بیهوده به زحمت نیفتم و نیک‌اندیشی در آنچه که تو را خشنود می‌کند روزیم فرما و حفظ کردن کتابت را آن‌گونه که به من آموختی با قلبم ملازم و همراه گردان و تلاوت آن را آن گونه که تو را از من خشنود گرداند روزیم فرما. بار خدایا به وسیله کتابت دیده [بصیرت] مرا روشن گردان و سینه‌ام را فراخ ساز و زبانم را باز و گویا کن و پیکرم را در راه آن به کار گیر و با قرآن نیرویم بخش و بر آن کمکم فرما که در این زمینه جز تو کسی کمک نکند؛ معبودی جز تو نیست».

ج) دعای تقویت حافظه

«سُبْحَانَ‏ مَنْ‏ لَا یَعْتَدِی‏ عَلَى‏ أَهْلِ‏ مَمْلَکَتِهِ سُبْحَانَ مَنْ لَا یَأْخُذُ أَهْلَ الْأَرْضِ بِأَلْوَانِ الْعَذَابِ سُبْحَانَ الرَّءُوفِ الرَّحِیمِ اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِی فِی قَلْبِی نُوراً وَ بَصَراً وَ فَهْماً وَ عِلْماً إِنَّکَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ»  « پاکیزه است آنکه بر اهل مملکت او دست‌اندازی نشود، پاکیزه است آنکه اهل زمین را به شکنجه‌های گوناگون نگیرد، پاکیزه است آن بنده‌نواز مهربان، بار الها قرار ده برای من در دلم روشنی و بینایی و فهم و دانش، به درستی تو بر هر چیزی توانایی». (۴)

۳- یادگیری روخوانی و روانخوانی قرآن

قبل از حفظ باید روخوانی و روانخوانی قرآن را به طور کامل پیش یکی از اساتید اهل فن یاد بگریم و قرائت را تصحیح کنیم و متکی به خودمان نباشیم حتی اگر خیلی وارد و مسلط به زبان عربی باشیم و کلیه قواعد را نیز بدانیم، زیرا در قرآن آیات زیادی وجود دارد که خلاف قواعد مشهور عربی آمده است. مثلاً: فِیهِ مُهَاناً : فیهی مهانا خوانده شود در صورتی‌که بر حسب قاعده باید فِیهِ مُهَانا خوانده شود.(۵)

۴- آشنایی با صرف و نحو و قواعد عربی

آشنا بودن با قواعد صرف و نحو عربی نیز کمک بسیاری به حافظ قرآن می‌کند و بدون آن، کار سخت شده و آیات به خوبی در ذهن جای نمی‌گیرد، مثلاً وقتی معنای آیات را می‌داند و می‌داند که هر کلمه چه نقشی در جمله دارد و می‌داند که فاعل مرفوع (ضمه‌دار) و مفعول منصوب (فتحه‌دار) است و باعث علاقه و عشق بیشتر حافظ شده و آیات را نیز در ذهن زیباتر و دل‌نشین‌تر می‌کند. (۶)

۵- حفظ مقدار معینی از قرآن در هر روز

لازم است کسی که می‌خواهد حفظ قرآن را شروع کند، هر روز مقدار معینی از قرآن را که می‌تواند حفظ کند، مثلاً هر روز یک صفحه یا دو صفحه یا … آنگاه بعد از مشخص کردن مقدار حفظ با تکرار و تمرین، قرائت خویش را به مرور تصحیح کند و این کار همراه با صوت باشد بهتر است حفظ قرآن به صورت ترتیل فوایدی هم دارد:

۱ فرد از یک استاد تقلید می‌کند و صوت قرآن را نیز فرا می‌گیرد.

۲- حفظ در ذهنش تثبیت می‌شود.

۳- اگر همراه صوت باشد، اشتیاق انسان برای حفظ بیشتر می‌شود و این کمکی است به حافظ. (۷)

۶- تجاوز نکردن حفظ روزانه از مقدار مشخص شده

برای حفظ قرآن جایز نیست قبل از اینکه به درس قبلی مسلط شود، شروع به حفظ درس جدید کند مگر اینکه درس گذشته را به طور کامل حفظ کرده باشد و آن را در ذهن تثبیت کند؛ زیرا اگر به حفظ قبلی مسلط شده باشد، در تمامی اوقات روز حتی حین کار کردن هم می‌تواند آنها را زمزمه و کاملاً در ذهنش تثبیت کند. (۸)

۷- استفاده از یک نوع قرآن و رسم‌الخط

یکی از عوامل مؤثر در سهولت و افزایش سرعت حفظ، انتخاب یک نوع قرآن با چاپ مرغوب و مناسب می‌باشد که باید از آغاز تا پایان حفظ حتی برای مرور کردن از آن استفاده کرد زیرا در غیر این صورت تصویر صفحات و آیات در ذهن به هم می‌ریزد.

مشخصات نوع قرآن

قرآن مورد استفاده باید ساده، دارای خطی خوانا با اعراب گذاری دقیق و کم زرق و برق باشد، نباید از قرآن‌های با صفحات نقش و نگاردار استفاده نمود، نباید صفحه آن سفید باشد که باعث خستگی چشم شود، بهتر است ترجمه نداشته باشد و همچنین از قرآنی استفاده کنیم که از لحاظ قطع و اندازه حمل و نقل آن راحت باشد.

بنابراین بهترین رسم‌الخط برای قرآن با خط عثمان طه می‌باشد که در تمامی محافل و مسابقات از آن استفاده می‌شود، در تمامی قطعه‌ها نیز وجود دارد و شماره آیات در آن بسیار منظم و دقیق می‌باشد. (۹)

برای کسانی که با ترجمه قرآن آشنا نیستند، بهتر است قرآنی را انتخاب کنید که دارای ترجمه زیر نویس، سلیس و روان باشد. البته معتبر بود شماره آیات در قرآن مورد نظر، مهم است.

۸- توجه به معانی و مفاهیم آیات

«از بهترین کارهایی که برای حافظ لازم است این است که معنای آیات را بداند و چگونگی ارتباط آیات را با یکدیگر بشناسد؛ به همین دلیل لازم است کسی که می‌خواهد قرآن را حفظ کند قبل از حفظ آیات، تفسیر آنها را ببیند و وجه ارتباط آنها را با یکدیگر بداند؛ زیرا این روش به یادآوردن آیات را آسان می‌سازد؛ ولی نباید تنها به ترجمه واژه به واژه اکتفا کند.(۱۰)

۹- ارتباط آیات با یکدیگر

حافظ باید از سوره‌ای به سوره دیگر نرود مگر اینکه بتواند همه آیات آن سوره را به یکدیگر ارتباط دهد و بعد از تمام کردن یک سوره از سوره‌های قرآن، شایسته است سوره دیگر را شروع نکند تا وقتی که بتواند سوره را که حفظ کرده به طور سریع و صحیح، بدون مکث، مثل سوره حمد بخواند و در ذهنش همراه با خواندن سوره معانی را نیز بگذراند. (۱۱)

۱۰- گوش کردن و ارائه دادن دائم

لازم است حافظ قرآن تنها به محفوظات خودش اعتماد نکند بلکه آن را به دیگران نیز عرضه کند و با نوار یا هم بحثش مطابقت دهد؛ چون این کار به او اعتماد به نفس می‌دهد و محفوظات او را تثبیت می‌کند.

استاد طباطبائی در این باره می‌گفت: «من زمانی که حفظ قرآن با علم‌الهدی را شروع کردم، او را مرتب به مجالس مختلف می‌بردم تا ضمن اجرای برنامه، محفوظاتش تثبیت شود». موارد بسیاری اتفاق می‌افتد که کسی سوره‌ای را بدون ارائه به دیگران و بدون مباحثه حفظ می‌کند، ولی متوجه نیست که غلط حفظ کرده حتی به قرآن هم نگاه می‌کند، ولی چون دقت ندارد به صورت اشتباه حفظ می‌کند».(۱۲)

۱۱- داشتن مرور دائمی

حفظ قرآن با حفظ‌های دیگر، مثل شعر یا داستان یا فرمول‌های دیگر فرق می‌کند؛ برای اینکه اگر قرآن تکرار نشود، خیلی زود از ذهن انسان می‌رود و آن را فراموش می‌کند.

نتیچه اینکه لازم است حافظ قرآن پیوسته در حال زمزمه قرآن باشد و لااقل هر روز یک جزء یا بیشتر از یک جزء را به تناسب محفوظاتش مرور کند و اگر انسان پیوسته آیات را تکرار کند حفظش استمرار پیدا می‌کند و محفوظ می‌ماند و در غیر این صورت فراموش می‌کند.

پیامبر اسلام فرموده است: «هر کس چهار آیه از سوره بقره را بخواند و آیهالکرسی و آیه بعد آن و نیز سه آیه از آخر سوره بقره را تلاوت کند، در جان و مالش به ناملایمات مبتلا نمی‌شود، شیطان به او نزدیک نمی‌شود و قرآن را فراموش نمی‌کند».(۱۳)

۱۲- دقت در آیات متشابه

در قرآن، آیات متشابه زیادی چه در معنا و چه در الفاظ وجود دارد. خداوند متعال فرموده است «اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتَابًا مُّتَشَابِهًا ». قرآن که بیش از ۶۰۰۰ آیه دارد نزدیک به دو هزار آیه آن متشابه است و این تشابه تا آنجاست که گاهی الفاظ یکی است یا اختلافشان در یک حرف یا یک کلمه یا دو کلمه می‌باشد.

به همین دلیل حافظ باید به آیات متشابه در قرآن توجه خاصی داشته باشد. این جا مراد از تشابه، تشابه لفظی است و توجه کردن به این نکته حفظ قرآن را ممکن می‌سازد.

لازم به ذکر است که حفظ آیات متشابه را از سه طریق می‌توان به دست آورد:

الف) تکرار و تمرین زیاد: مثلاً اگر آیات دیگر را با سه بار تکرار حفظ می‌کنیم، این آیات را شش بار یا بیشتر تکرار کنیم.

ب) علامت و نشانه‌گذاری آیات متشابه: مثلاً آیه ۳۰ سوره قصص با آیه ۱۰ سوره نمل مشابه است پس در یکی از این دو سوره علامت می‌گذاریم تا با سوره دیگر اشتباه نشود.

ج) توجه به موضوعات و مفهوم آیات، برای اشخاصی که موضوعات و مفاهیم آیات را درک می‌کنند. از مفهوم آیه می‌توان درک کرد که قبل و بعد آیه چیست. لازم به ذکر است تا به حال کتاب‌های مختلفی در باره آیات متشابه نوشته شده است که عبارتند از:

۱- دره التنزیل و غره التأویل فی بیان الایات المتشابهات فی کتاب الله العزیز نوشته خطیب الاسکافی.

۲- اسرار التکرار فی القرآن: نوشته محمود بن همزه ابی نصر کرمانی. (۱۴)

۱۳- زمان مناسب برای حفظ قرآن

زمان خاصی برای حفظ قرآن لازم نمی‌باشد و انسان در هر سنی می‌تواند قرآن را حفظ کند. اگر چه بهترین زمان، دوران کودکی و نوجوانی است و اگر حفظ قرآن در سنین پنج تا بیست سالگی باشد با سهولت بیشتری به نتیجه می‌رسد و شخص موفق برای حفظ قرآن کسی است که این سنین را غنیمت شمارد، زیرا فراموشی در این سنین کمتر است و در واقع سال‌های طلایی برای حفظ می‌باشد و بعد از ۲۳ سالگی، حافظه تقریباً رو به سستی می‌رود؛ البته موارد استثنایی نیز وجود دارد و این قاعده، کلی نیست و موارد زیادی هستند که افرادی در سنین بالا حتی در چهل سالگی شروع به حفظ قرآن کرده‌اند و موفق نیز شده‌اند، ولی این موارد خیلی نادر است. (۱۵)

چنانچه حضرت رسول در این باره می‌فرماید: «الْعِلْمُ‏ فِی‏ الصِّغَرِ کَالنَّقْشِ فِی الْحَجَرِ وَ الْعِلْمُ‏ فِی الکِبَرِ‏ کَالنَّقْشِ عَلَی المَاءِ »  « آموختن علم در کودکی مانند حکاکی بر روی سنگ می‌باشد و آموختن در بزرگی مانند نقش بر روی آب می‌باشد».

علامه شوشتری در باره زمان حفظ قرآن شعری سروده‌اند به این مضمون

وَ البَحثُ قَد جُرِّبَ فِی أَبکَار                                عِندَهُم وَ الحِفظُ فِی الأَسحَار

صبح برای بحث کردن تجربه شده                     و سحر برای حفظ کردن نزد اهل تجربه

وَ الکَتبُ فِی أَوَاسِطِ النَّهَار                                  وَ الَّلیلُ وَ النَّهَارُ لِلتِکرَارِ

و نوشتن در وسط روز                                     و شب و روز برای تکرار

و الکُلُّ حَالِ الجُوعِ لا حَالَ الشَّبعَ                          مُجَرَّبٌ تَأثِیرُهُ فَلیُتَّیَع

همه اینها در حال گرسنگی باید نه سیری              تأثیر این حالات تجربه شده پس تبعیت کن

وَ اختَر مَحَلَّاً خَالِیاً مِن شَاغِلٍ                              تَحُلُّ فِیهِ عَقدَ المَشَاکِل

و برای خود محلی دور از شلوغی برگزین           که در آن مشکلات و مسائل حل می‌شود(۱۶)

دو نکته مهم دیگر: روانشناسان معتقدند در ساعات ثابتی از شبانه روز، مطالب حفظ شوند، زیرا ذهن، در ثبت و ضبط کردن، در این ساعات به خصوص عادت می‌کند، در نتیجه با سرعت بیشتری می‌توان مطلب را حفظ کرد.(۱۷)

۱۴- تشویق و اعتماد به نفس

کسی که می‌خواهد قرآن را حفظ کند باید اعتماد به نفس کافی داشته باشد، به عبارتی دیگر خودش را باور داشته باشد و این مسئله مهمی در حفظ قرآن است.(۱۸)

استاد طباطبائی در این باره می‌گوید: یکی از عوامل مهمی که موجب شد علم‌الهدی به چنین مقام بلندی برسد تشویق بود، ما مرتب ایشان را تشویق می‌کردیم و همچنین در مجالس مختلف به اجرای برنامه می‌پرداخت و تشویق می‌شد.(۱۹)

۱۵- زمان بندی حفظ آیات

طبق برآوردها و تجربه‌های اساتید حفظ، اگر فردی در شبانه روز، سه ساعت از وقت خود را صرف حفظ کردن نماید، در طی ۵/۱ سال می‌تواند همه قرآن را حفظ کند، البته سه ساعت نباید پشت سر هم باشد بلکه باید در سه مرحله انجام شود و هر مرحله یک ساعت باشد تا فشار زیادی به مغز نیاید و خستگی ایجاد نکند و اگر روزی یک ساعت و نیم از وقت خود را صرف حفظ کردن کند، در طول سه سال می‌تواند همه قرآن را حفظ کند.(۲۰)

نکته ۱: افرادی که قصد دارند در این راه قدم بردارند حتماً از روزی نیم ساعت شروع کنند بدین ترتیب:

۱ـ ماه اول، هر روز نیم ساعت      ۲ـ ماه دوم، هر روز یک ساعت       ۳ـ ماه سوم، هر روز یک ساعت و نیم.

نکته ۲: در اوایل، احتمال دارد که ذهن نتواند این مطالب را کاملاً حفظ کند، اما بعد از مدتی این مشکلات رفع خواهد شد و مطمئن باشید که حفظ جزء دوم از جزء اول آسان‌تر است.(۲۱)

۱۶- انتخاب مکان مناسب

مکان حفظ باید خلوت، بی‌سروصدا و آرام باشد. اگر حافظ قرار باشد در بین کار، چند لحظه رادیو گوش کند یا، افرادی که وارد اتاق می‌شوند صحبت کند یا برای آشامیدن آب برخیزد یا جواب تلفن را بدهد یا مناظر کوچه و یا حتی اتاق توجه کند. دیگر تمرکزی برای او باقی نمی‌ماند و همچنین با توجه به نقش اکسیژن بر روی سلول‌های مغزی و فعالیت‌های فکری باید از حفظ کردن در مکان‌هایی که دارای هوای آلوده و دم‌کرده هستند اجتناب و از هوای سالم و آزاد استفاده کرد.(۲۲)

نکته: قرآن کتابی پاک است، پس حفظ قرآن را در محلی پاک و پاکیزه انجام دهید. به طور مثال: روی فرش یا موکت نجس، حتی اگر خشک هم باشد قرآن را حفظ نکنید.(۲۳)

۱۷- ایجاد تمرکز حواس

یکی از عوامل اساسی و بسیار مهم برای موفقیت در حفظ قرآن، تمرکز کامل حواس و خالی کردن ذهن از هر گونه اشتغالات در هنگام به خاطرسپاری آیات است. اگر کسی با قلب و ذهنی فارغ از همه جا، یک ساعت تلاش کند به مراتب موفق‌تر خواهد بود از کسی که ساعت‌ها وقت صرف می‌کند.

تمرکز یعنی، جلوگیری از نفوذ افکار خارجی و دقت و توجه روی موضوعی خاص.(۲۴)

حذف عوامل تشتت زا (مانند گرسنگی، تشنگی، اضطراب، خستگی،…) و انتخاب زمان و مکان مناسب، از جمله عوامل مؤثر درایجاد این تمرکز حواس می‌باشد.

۱۸- ورزش

نکته مهم دیگر که در حفظ قرآن ضروری می‌باشد، انجام ورزش است. هر بیست دقیقه مطالعه عمیق، به یک ورزش جسم نیاز است.

۱- روش انجام ورزش چشم : به مدت سه دقیقه کف دست را به آرامی روی چشم بسته قرار داده به طوری که هیچ نوری وارد چشم نشود.

۲- پنج بار در حالی که به انگشت سبابه دقیق نگاه می‌کنید. آن را آرام از فاصله یک متری به نزدیک‌ترین فاصله ممکن تا چشم بیاورید و این کار را به عکس انجام دهید.

۳- سه بار به طور دقیق به آخرین زوایای طرف راست، چپ، پایین، بالا و جلو نگاه کنید و سعی کنید در ماهیچه‌ها و رباط‌های چشم کشش ایجاد شود.

۴- پنج مرتبه پلک‌ها را تند به هم بزنید.(۲۵)

۱۹-حفظ هر آیه به نیت یک معصوم یا شهید باشد

هر آیه را به نیت یک معصوم و یک شهید حفظ کنیم و ثوابش را به آن‌ها هدیه نماییم. این کار هم ثواب بیشتری دارد و هم آن بزرگواران شفیع ما می‌گردند و نیز باعث می‌شود رحمت و برکت و توفیق الهی بیش از پیش نصیب ما گردد. و زودتر بهتر قرآن را حفظ نماییم. برای مثال در سوره حمد «بسم الله الرحمن الرحیم» را به نیت حضرت محمد صلی الله علیه وآله وحضرت حمزه علیه السلام، «الحمد لله رب العالمین» را به نیت حضرت علی علیه السلام و حضرت جعفر طیار و…

۲۰- توکل بر قدرت لایزال الهی

۲۱-غذای ساده و حلال

غذای ساده و پاک برای آمادگی ذهنی و حفظ، بسیار مؤثر است.

۲۲- برنامه ریزی منظم و دقیق

بدون برنامه درست و منظم، رسیدن به هدف مشکل و طولانی و یا غیر ممکن است. درکار حفظ قرآن هر روز در یک وقت معین و مدت زمان مشخص به حفظ قرآن بپردازید.

در انتظار فرصت‌ها ننشینید بلکه خود، شرایط مناسب را به وجود آورید.

سعی کنید حتی یک روز از اجرای برنامه‌تان کوتاهی نکرده و تخلف نورزید.

۲۳- عزم، همت، استقامت، امید و تلاش

برای تحقق بخشیدن به امر مورد نظر، علاوه بر علاقه و اشتیاق، بسیج تمام نیروها و تلاش و پشتکار لازم است.

۲۴- در هنگام حفظ قرآن با وضو باشید و حتی الامکان روبه قبله بنشینید.

از امام صادق علیه السلام روایت شده است: «فقاری القرآن یحتاج الی ثلاثه: قلب خاشع و بدن فارغ و موضع خال؛ قاری قرآن به سه چیز احتیاج دارد: قلب و دلی با خشوع و توجه، جسم و وجانی فارغ و بی دغدغه و سپس مکانی خلوت و آرام.»


۱. یعقوب کریمی، اصول و روش‌های حفظ قرآن، ناشر نسیم حیات، چاپ جعفری، نوبت و تاریخ چاپ ۱۳۸۹، ص ۹۰.

۲. همان، ص ۶۱.

۳. مستدرک الوسائل، ج ۴، ص ۳۸۵.

۴. مفاتیح الجنان، اعمال مشترکه بعد از نماز تعقیبات.

۵. اصول و روش‌های حفظ قرآن، مؤلف یعقوب کریمی، ناشر نسیم حیات، چاپ جعفری، نوبت و تاریخ چاپ ۱۳۸۹، ص ۹۱.

۶. بهترین روش حفظ قرآن کریم، مؤلف محمد حسین اجرایی، چاپ نگین، نوبت چاپ پنجم، ۱۳۸۵، ناشر انتشارات جامعه القرآن الکریم، ص ۱۲۳.

۷. اصول و روش‌های حفظ قرآن، مؤلف یعقوب کریمی، ناشر نسیم حیات، چاپ جعفری، نوبت و تاریخ چاپ ۱۳۸۹، ص ۹۲.

۸. همان، ص ۹۳.

۹. بهترین روش حفظ قرآن کریم، مؤلف محمد حسین اجرایی، چاپ نگین، نوبت چاپ پنجم، ۱۳۸۵، ناشر انتشارات جامعه القرآن الکریم، ص ۱۱۹.

۱۰. اصول و روش‌های حفظ قرآن، مؤلف یعقوب کریمی، ناشر نسیم حیات، چاپ جعفری، نوبت و تاریخ چاپ ۱۳۸۹، ص ۹۵.

۱۱. اصول و روش‌های حفظ قرآن، مؤلف یعقوب کریمی، ناشر نسیم حیات، چاپ جعفری، نوبت و تاریخ چاپ ۱۳۸۹، ص ۹۶.

۱۲. همان، ص ۹۷.

۱۳. اصول و روش‌های حفظ قرآن، مؤلف یعقوب کریمی، ناشر نسیم حیات، چاپ جعفری، نوبت و تاریخ چاپ ۱۳۸۹، ص ۹۸.

۱۴. یعقوب کریمی، اصول و روش‌های حفظ قرآن، ناشر نسیم حیات، چاپ جعفری، نوبت و تاریخ چاپ ۱۳۸۹، ص ۹۹ ، ۱۰۰.

۱۵. همان، ص ۱۰۱ ، ۱۰۲.

۱۶. محمد حسین اجرایی، بهترین روش حفظ قرآن کریم، چاپ نگین، نوبت چاپ پنجم، ۱۳۸۵، ناشر انتشارات جامعه القرآن الکریم، ص ۱۲۶، التحفه الرضویه، ص ۲۱۳.

۱۷. محمد حسین اجرایی، بهترین روش حفظ قرآن کریم، چاپ نگین، نوبت چاپ پنجم، ۱۳۸۵، ناشر انتشارات جامعه القرآن الکریم، ص ۱۰۲.

۱۸. یعقوب کریمی، اصول و روش‌های حفظ قرآن، ناشر نسیم حیات، چاپ جعفری، نوبت و تاریخ چاپ ۱۳۸۹، ص ۱۰۲،۱۰۳.

۱۹. همان،

۲۰. یعقوب کریمی، اصول و روش‌های حفظ قرآن، ناشر نسیم حیات، چاپ جعفری، نوبت و تاریخ چاپ ۱۳۸۹، ص ۱۰۳.

۲۱. همان، ص ۱۰۴.

۲۲. فوائد حفظ و برنامه ویژه حفظ، ص ۱۲۵.

۲۳. برگرفته از ماهنامه اطلاع رسانی و پژوهش مبلغان، شماره ۵۸.

۲۴. بهترین روش حفظ قرآن کریم، مؤلف محمد حسین اجرایی، چاپ نگین، نوبت چاپ پنجم، ۱۳۸۵، ناشر انتشارات جامعه القرآن الکریم، ص ۱۲۳،۱۲۴.

۲۵. شیوه‌های حفظ قرآن کریم، مؤلف محمد حسین حق جو، نوبت چاپ پنجم، زمستان ۱۳۷۵، چاپ سپهر قم، ناشر انتشارات قدس، ص ۳۸ و ۳۹.


منبع: نورالیقین

لینک کوتاه مطلب : https://reihaneha.ir/?p=8335

نظر شما درباره این پست چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

5 × 2 =